Het beeld van Berlage

Je staat nu op het Victorieplein, en het zal je niet ontgaan zijn: het standbeeld van Hendrik Petrus Berlage staat hier prominent in het midden van het plein. Het beeld is gemaakt door Hildo Krop, de stadsbeeldhouwer van Amsterdam. In dienst van de gemeente realiseerde Krop naar schatting meer dan 400 werken: van gevelstenen tot reliëfs, van ornamenten tot vrijstaande beelden.

Kijk eens goed naar de zijkanten van de sokkel. Je ziet figuren die symbool staan voor de bouw: een metselaar, een steigerbouwer, een beeldhouwer, een opperman en een tekenaar. Krop wilde hiermee niet alleen de ontwerper van de stadsuitbreiding eren, maar ook de vele vakmensen wier handenarbeid deze visie tot leven bracht. Zonder hen was Amsterdam-Zuid nooit geworden wat het nu is.

Vlak bij het standbeeld rijst een ander imposant bouwwerk op: De Wolkenkrabber, ontworpen door Jan Frederik Staal en voltooid in 1932. Met zijn 40 meter en 12 verdiepingen was dit destijds het hoogste gebouw van Nederland – vandaar de bijnaam. De officiële naam van de flat was het Twaalf Verdiepingenhuis.

Architectonisch is het gebouw een scharnierpunt tussen twee stromingen. Aan de ene kant zie je kenmerken van de Amsterdamse School: expressief metselwerk, decoratieve details en verticale accenten. Tegelijkertijd kondigt het de opkomst aan van het Nieuwe Bouwen, met strakkere lijnen, een functionele indeling en grote glaspartijen – vooral opvallend in het trappenhuis. Het feit dat het gebouw vrij staat, los van andere bebouwing, is op zichzelf al typerend voor die nieuwe benadering.

Hoewel de Wolkenkrabber vaak wordt gezien als een luxe woongebouw, was dat nooit de bedoeling. Het werd ontworpen voor mensen met een stabiel inkomen — zoals leraren, ambtenaren en middenstanders — en bood moderne voorzieningen voor die tijd, zoals centrale verwarming en een ruime badkamer.

Een bijzonder detail uit de oorlogsjaren: Nederlandse piloten die na hun missie terugkeerden naar huis gebruikten de Wolkenkrabber als herkenningspunt. Wie recht over de toren vloog, en zich oriënteerde op de V-vormige plattegrond van de buurt, kwam precies uit bij Schiphol.