Huis van Bewaring Weteringsschans

We staan hier bij het voormalige Huis van Bewaring I aan de Weteringschans (Kleine-Gartmanplantsoen 14), de eerste cellulaire gevangenis van Nederland die vanaf 1850 dienstdeed. Aan de buitenzijde oogt het vandaag misschien als een decor, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog was dit gebouw het beruchte startpunt van veel slachtoffers.

Politieke gevangenen, verzetsstrijders en Joden—onder wie Anne Frank—werden hier opgesloten nadat ze waren gearresteerd door de SD en Gestapo. Dit huis van bewaring functioneerde als een soort poort naar deportatie, gevangenschap of executie; naar schatting 20.000 tot 30.000 mensen doorliepen deze deuren.

In 1944 pleegde het verzet twee overvallen op dit complex in een poging gevangenen te bevrijden. De eerste poging op 1 mei 1944, geleid door Gerrit van der Veen, liep uit op falen toen hij werd neergeschoten door een waakhond en later alsnog werd opgepakt en gefusilleerd. Een tweede poging volgde in de nacht van 14 op 15 juli, onder leiding van Johannes Post. Ook deze operatie mislukte; de sleutel-inzittende bewaker bleek een verrader, en de meeste deelnemers wisten te ontsnappen, maar Post en anderen werden opgepakt en geëxecuteerd.

Na de bevrijding werd het huis van bewaring gesloten in 1979. In 1990–1991 is het complex herbestemd tot kantoren, horeca en deel van het debatcentrum De Balie, waarbij de oorspronkelijke hal en vleugels karakteristiek bewaard bleven. Vandaag herinnert een gedenksteen—een gespleten zwerfkei met vergulde tekst—aan de mensen die hier vastzaten en hun onzichtbare strijd verloren of overleefden.