De NS tijdens de WOII

Tijdens de donkere dagen van de Tweede Wereldoorlog speelde de Nederlandse Spoorwegen (NS) een dubbelrol van ongekende omvang en complexiteit. Aan de ene kant was er de duistere realiteit van hun medewerking aan de transporten van Joden naar vernietigingskampen, een daad waarvoor de NS decennia later, in 2019, financiële compensatie aanbood aan de overlevenden en nabestaanden. Dit gebaar erkende de verschrikkelijke fouten uit het verleden, maar kon natuurlijk nooit het leed compenseren dat was aangedaan.

Aan de andere kant stond de NS ook bekend om de heroïsche Spoorwegstaking in september 1944, die de Duitse bezettingsmacht daadwerkelijk dwarsboomde. Deze staking was een keerpunt, waarbij het spoorwegpersoneel massaal het werk neerlegde, wat de Duitse verdediging verstoorde en bijdroeg aan de versnelling van de bevrijding van Nederland. Dit moment van verzet wordt vaak gevierd als een van de meest significante bijdragen van de Nederlandse burgerbevolking aan de geallieerde oorlogsinspanning.

Deze tegenstrijdigheden in de rol van de NS tijdens de oorlog roepen vragen op over moraliteit en overleven in tijden van conflict. Hoe kon hetzelfde bedrijf dat zulke onmiskenbare heldendaden verrichtte, ook betrokken zijn bij gruweldaden? Het antwoord ligt deels in de omstandigheden van de oorlog, waarbij de NS onder druk werd gezet door de Duitse bezetter en regelgeving van de Nederlandse overheid voorafgaand aan de oorlog, die bedrijven opdroeg om operationeel te blijven, zelfs onder vijandelijke bezetting.

Nabij Utrecht centraal vinden we dan ook het monument terug voor 'gevallen spoorweg personeel'. Dit gedenkteken is opgezet als eerbetoon aan alle spoorwegmedewerkers die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn overleden.