De Unie van Utrecht

Op 29 januari 1579 vond de officiële bekendmaking plaats van de Unie van Utrecht vanaf het Utrechtse stadhuis. Dit verbond was tot stand gekomen na maandenlange onderhandelingen tussen een aantal gewesten ten noorden van de rivieren, die streden tegen de koning van Spanje. De Grote Kapittelzaal van de Dom fungeerde destijds als de vergaderzaal van de Staten van Utrecht en nu als de Aula van de Universiteit.

De Unie van Utrecht was in de eerste plaats een militair verbond, bedoeld om een slagvaardige alliantie te smeden in de oorlog tegen het Spaanse leger. De andere leden zouden te hulp schieten bij een aanval op een van de Unie-gewesten. Hoewel de deelnemende gewesten elk hun eigen bestuur hadden, moesten sommige beslissingen voortaan gezamenlijk worden genomen. Ze mochten niet langer alleen verdragen aangaan met andere partijen. Besluiten tot oorlog of vrede, of tot wijziging van het Unieverdrag, vereisten algemene overeenstemming.

Het verdrag had aanzienlijke financiële gevolgen. Om de gezamenlijke verdediging van de gewesten te financieren, zouden nieuwe, uniforme belastingen worden ingevoerd. Er zou meer eenheid worden gebracht in de muntsoorten en militaire vestingen moesten goed worden onderhouden. Er kwam een vorm van dienstplicht voor mannen tussen de 18 en 60 jaar.

Het verdrag was tweeledig op religieus gebied. Enerzijds werd het principe van de algemene religievrede aangehangen, zoals verwoord in de Pacificatie van Gent (1576). Niet alleen het calvinistische Holland en Zeeland, maar ook andere gewesten mochten nu een afwijkende politiek voeren als dat beter paste bij de plaatselijke verhoudingen. Voorwaarde was wel dat niemand om zijn religie zou worden vervolgd. Dit zette de deur open naar een verdere opkomst van het calvinisme. Die ontwikkeling zou zich ook in Utrecht al snel doen gelden. Al een jaar later zou daar een algeheel verbod op de uitoefening van de katholieke eredienst worden afgekondigd.

Om de besluitvorming van de verenigde gewesten in goede banen te leiden, werd een nieuw bestuursorgaan opgericht in Utrecht. Dit orgaan zou echter maar korte tijd bestaan, omdat de taken al snel werden overgenomen door de Staten-Generaal in Den Haag. Als er onenigheid ontstond, was er een bemiddelende rol weggelegd voor de stadhouders van de betrokken gewesten.

De Spaanse koning werd in naam nog gerespecteerd door de ondertekenaars van het verdrag, maar de totstandkoming ervan leidde onvermijdelijk tot een verdere verwijdering. Twee jaar later, in 1581, besloten de Unie-gewesten om de koning te 'verlaten' en kwam het tot een definitieve breuk. Ook de Staten van Utrecht zetten toen hun handtekening onder het zogenaamde Plakkaat van Verlatinghe.