Jopie van der Veen

Tussen januari 1942 en oktober 1944 legde de Utrechtse tiener Johanna Ria (Jopie) van der Veen haar dagelijkse ervaringen tijdens de Duitse bezetting vast in drie eenvoudige schoolschriftjes. Wat begon als persoonlijke notities van een meisje van vijftien groeide uit tot een indrukwekkend verslag van hoe gewone burgers de oorlog, schaarste en angst aan den lijve ondervonden. Haar dagboek, dat nooit eerder werd gepubliceerd, biedt een zeldzaam inkijkje in het leven van een jonge vrouw in een stad onder bezetting. Jopie’s beschrijvingen zijn rauw, eerlijk en doorspekt met de kleine zorgen van het dagelijks leven, zoals het vinden van voedsel, het geluid van bommenwerpers boven de stad, en de spanning van razzia’s.

Hoewel de stad Utrecht lange tijd relatief gespaard bleef van direct oorlogsgeweld, veranderde dat abrupt in juni 1943. Een Britse Lancaster bommenwerper werd boven de stad neergehaald. De brokstukken kwamen neer in de wijk Wittevrouwen, waarbij tien mensen om het leven kwamen. De neuskegel van het vliegtuig boorde zich in een woning aan de Palmstraat en bleef halverwege de eerste verdieping steken. Ook het gezin Van der Veen ontsnapte ternauwernood aan de dood. Deze schokkende gebeurtenis liet diepe indruk achter, ook bij Jopie, die die nacht in haar dagboek beschreef.

Een aangrijpend fragment uit haar dagboek van 23 juni 1943 luidt: “Wat hebben we een vreselijke nacht gehad. Het luchtalarm van gisteren was zeker een voorteken geweest, want zo erg is het nog nooit geweest. (…) Om 1 uur maakte Meta me wakker en ze zei dat ze vreselijk aan ’t vliegen waren. Ze stond op en schoof de gordijnen opzij en opeens …… wat ’t eigenlijk was weten we niet. ’t Was een vuurzee boven ons huis. Onze hele kamer was helgeel verlicht. We hoorden geraas, gegil en daartussen loeide de sirene: ‘Onveilig’.”

Hoewel Jopie van der Veen nooit dezelfde bekendheid verwierf als Anne Frank, verdient haar dagboek een plaats in de geschiedenis van Utrecht. Het laat zien hoe de oorlog een stempel drukte op het dagelijks bestaan en hoe een jong meisje met opmerkzame ogen en een scherpe pen deze periode vastlegde. Ze is daarmee terecht te zien als een soort ‘Utrechtse onbekende Anne Frank’, wiens stem nu pas gehoord wordt.

Het volledige dagboek van Jopie van der Veen is gedigitaliseerd en te vinden op de website van Het Utrechts Archief.