Huis van Bewaring Weteringschans

Op het Max Euweplein, waar je nu tussen de terrassen en de zuilengang staat, stond tot ver in de twintigste eeuw de zwaarst bewaakte gevangenis van Nederland. Het Huis van Bewaring aan de Weteringschans opende in 1850 als de eerste cellulaire gevangenis van het land, waar gevangenen ieder een eigen cel kregen in plaats van een gedeelde zaal.

Tijdens de bezetting werd het een doorgangsplek. De SD en de Gestapo brachten er politieke gevangenen, verzetsmensen en opgepakte Joden heen, onder wie Anne Frank in augustus 1944. Naar schatting twintig- tot dertigduizend mensen kwamen hier langs op weg naar een kamp, een cel elders of de fusillade.

Het verzet probeerde twee keer binnen te komen. In de vroege ochtend van 1 mei 1944 ging een groep onder leiding van beeldhouwer Gerrit van der Veen naar binnen, die eerder de Persoonsbewijzencentrale had opgezet waar het verzet aan valse papieren kwam. Een waakhond sloeg alarm, en Van der Veen raakte door kogels in zijn rug grotendeels verlamd. Twee weken later werd hij in zijn schuilplaats opgepakt en op 10 juni gefusilleerd. In de nacht van 14 op 15 juli volgde een tweede poging onder leiding van Johannes Post, die verraden bleek. Post werd de dag erna doodgeschoten in de duinen bij Bloemendaal.

De gevangenis sloot in 1979. Rond 1990 kwamen er kantoren, horeca en debatcentrum De Balie in, waarbij de oude hal en vleugels overeind bleven, en een gedenkteken herinnert nu aan beide overvallen.